Lew Szestow w Dostojewski i Nietzsche. Filozofia tragedii zwraca uwagę na to, że postaci takie jak książę Myszkin i Alosza Karamazow wypadają dość blado i wręcz mało atrakcyjnie w porównaniu z Iwanem Karamazowem czy nawet Raskolnikowem. Podobnie zresztą jest z Szatanem i Chrystusem u Miltona – ten pierwszy jest o wiele żywszy i realny, ten drugi, przynajmniej na pierwszy rzut oka, wydaje się mnie pociągający. Zapytałem o to Richa Bledsoe, który stwierdził, że nie musi to świadczyć o tym, że np. dla Dostojewskiego zło jest lepsze od dobra lub że odrzuca on wszelkie rozróżnienie między złem a dobrem, wybierając, można by rzec po Nietzscheańsku, to, co poza dobrem i złem. Chodzi więc może o to, że jako ludzie żyjący po Upadku o wiele lepiej znamy z własnego doświadczenia zło niż dobro, więc o wiele łatwiej przychodzi nam je opisać. Dobro w czystej postaci znamy chyba tylko z Ewangelii, przez co jawi się nam ono nieco abstrakcyjnie, nieżyciowo. Co więcej, też z doświadczenia wiemy, że ci, którzy nie zważają na zasady i konwenanse, na systemy wartości i względy etyczne, zwykle górują nad resztą rodzaju ludzkiego – światem rządzi wola mocy. Świetnie wyraża to Hamlet w słynnym dialogu rozpoczynającym się od słów: “Być albo nie być…” – światem rządzą silni i aroganccy ludzie, reszcie pozostaje strach i rezygnacja.

Nie potrafimy więc dobrze i plastycznie opisać dobra ani jego racji, bo w gruncie rzeczy znamy je tylko ze słyszenia, z ewangelicznych opowiadań.

Podziel się